به گزارش خبرنگار خبر، بانک ملی ایران یکی از قدیمیترین و مهمترین نهادهای مالی کشور است که تاریخ شکلگیری و تحول آن با بخش مهمی از تحولات اقتصادی، پولی، اجتماعی و حتی معماری ایران معاصر پیوند خورده است. ایده ایجاد یک بانک ایرانی در اواخر دوره قاجار مطرح شد و پس از چند دهه کشوقوس، سرانجام در سال ۱۳۰۷ به تأسیس رسمی بانک ملی ایران انجامید. این بانک در دهههای بعد، از انتشار اسکناس و نقشآفرینی در نظام پولی کشور تا توسعه شبکه شعب، ورود به بانکداری ماشینی و سپس حرکت به سمت بانکداری دیجیتال را تجربه کرد و اکنون در فاصله دو سال تا صدمین سال فعالیت خود قرار دارد.
از ایده بانک ایرانی تا تأسیس بانک ملی
نخستین پیشنهاد ایجاد یک بانک ایرانی به شکل جدید در سال ۱۲۵۸ هجری شمسی از سوی محمدحسن امینالضرب به ناصرالدینشاه قاجار ارائه شد. این پیشنهاد در شرایطی مطرح شد که بخش مهمی از فعالیتهای مالی کشور تحت تأثیر بانکها و مؤسسات خارجی قرار داشت، اما طرح اولیه به نتیجه نرسید و وابستگی مالی کشور به مؤسسات خارجی ادامه پیدا کرد.
پس از پیروزی مشروطه، موضوع تأسیس یک بانک ایرانی بار دیگر به یک مطالبه سیاسی و اقتصادی تبدیل شد. در مجلس اول، در واکنش به مسئله استقراض خارجی، تأسیس بانکی با مشارکت ایرانیان مطرح شد. هدف از این طرح، ایجاد نهادی برای جمعآوری منابع داخلی و استفاده از آن در جهت منافع اقتصادی کشور بود.
با وجود این، تحولات سیاسی و بینالمللی اجرای طرح را برای سالها به تأخیر انداخت. قرارداد ۱۹۰۷ و تقسیم حوزههای نفوذ میان روسیه و انگلیس، جنگ جهانی اول و حضور نیروهای خارجی در ایران از جمله عواملی بودند که مانع عملیشدن طرح شدند.
در سال ۱۳۰۵، طرح تأسیس بانک ملی بار دیگر با همکاری آرتور میلسپو تدوین و برای اجرا آماده شد. سرانجام قانون تأسیس بانک ملی ایران در ۱۴ اردیبهشت ۱۳۰۶ به تصویب مجلس رسید و مأموریت بانک در حوزههایی مانند تجارت، فلاحت، زراعت و صناعت تعریف شد.
پس از تصویب اساسنامه، بانک ملی ایران در روز ۲۰ شهریور ۱۳۰۷ رسماً فعالیت خود را آغاز کرد. تأسیس بانک در واقع ایجاد یک بانک تجاری جدید نبود، بلکه تلاشی برای شکلدادن به یک نهاد مالی ملی و کاهش وابستگی نظام پولی و مالی کشور به مؤسسات خارجی محسوب میشد.
گسترش نقش پولی بانک
یکی از مهمترین تحولات نخستین سالهای فعالیت بانک ملی به مسئله انتشار اسکناس مربوط میشد. در سال ۱۳۰۹، دولت ایران با پرداخت غرامت، حق انتشار اسکناس را از بانک شاهی بازپس گرفت. سپس در ۲۲ اسفند ۱۳۱۰، حق انتشار اسکناس برای یک دوره مشخص به بانک ملی واگذار شد.
از فروردین ۱۳۱۱، نخستین اسکناسهای بانک ملی وارد گردش شدند. این تحول جایگاه بانک را به شکل محسوسی تغییر داد و بانک ملی را از یک بانک تجاری فراتر برد و به یکی از مهمترین نهادهای پولی کشور تبدیل کرد.
در سال ۱۳۱۲، توسعه فعالیت بانک تنها به حوزه پول و اعتبار محدود نبود و ساختوساز و معماری نیز به بخشی از روند گسترش این نهاد تبدیل شد. قرارداد ساخت مجموعه فردوسی به مبلغ ۳۷۰ هزار تومان منعقد شد و در همین دوره، جزئیات طراحی داخلی و معماری این مجموعه شکل گرفت.
در سال ۱۳۱۵، بانک ملی محاسبه شاخص هزینه زندگی و بهای عمدهفروشی در مناطق شهری را آغاز کرد. این اقدام نشان میداد که فعالیت بانک به ارائه خدمات مالی محدود نمانده و جمعآوری و تحلیل اطلاعات اقتصادی نیز به بخشی از فعالیتهای آن تبدیل شده است.
در سال ۱۳۱۷، اساسنامه جدید بانک بر حفظ ارزش پول و تنظیم اعتبارات تأکید کرد. آغاز فعالیت چاپخانه بانک ملی نیز به همین دوره بازمیگردد و نشاندهنده گسترش زیرساختهای این نهاد بود.
بانک ملی؛ از پسانداز مردم تا معماری شعب
گسترش فعالیتهای بانک ملی تنها در حوزه پول و اعتبار اتفاق نیفتاد. در سال ۱۳۱۸ صندوق پسانداز ملی زیر اداره بانک آغاز به کار کرد تا فرهنگ پسانداز در میان مردم توسعه پیدا کند. بعدها قلکهای پسانداز بانک ملی نیز به یکی از نمادهای ارتباط این بانک با زندگی روزمره مردم تبدیل شدند.
در حوزه معماری نیز بانک ملی در این دوره پروژههای مهمی را دنبال کرد. در سال ۱۳۲۱، چهار ساختمان مهم بانک در اصفهان، شیراز، تبریز و بازار تهران با طراحی محسن فروغی از پروژههای شاخص این دوره بودند. این بناها علاوه بر کارکرد بانکی، بخشی از میراث معماری دوره شکلگیری بانکداری نوین در ایران به شمار میروند.
همزمان با گسترش شبکه فعالیت بانک، ارتباطات خارجی آن نیز توسعه پیدا کرد. در سال ۱۳۲۷ نخستین نمایندگی بانک ملی در خارج از کشور در هامبورگ تأسیس شد.
مکانیزهشدن عملیات بانکی
ورود فناوری به فعالیتهای بانک ملی از دهههای میانی قرن گذشته آغاز شد. در سال ۱۳۳۶، اداره مکانوگرافی و استفاده از ماشینهای الکترومکانیکی، مسیر مکانیزهشدن حسابها و عملیات بانکی را آغاز کرد.
سه سال بعد، در سال ۱۳۳۹، بانک مرکزی ایران تأسیس شد. تا پیش از آن، بانک ملی علاوه بر فعالیتهای بانکی، وظایف حاکمیتی پولی از جمله انتشار اسکناس را نیز بر عهده داشت. با تأسیس بانک مرکزی، وظایف حاکمیتی پولی و حق انتشار اسکناس از بانک ملی جدا شد و این بانک بیشتر بر فعالیتهای بانکی و تأمین مالی اقتصاد متمرکز شد.
در سال ۱۳۴۰ نیز قرارداد با شرکت IBM و توسعه تجهیزات رایانشی، زمینه گسترش رایانش و بانکداری ماشینی را فراهم کرد. به این ترتیب، بانک ملی به تدریج از شیوههای سنتی ثبت و پردازش اطلاعات فاصله گرفت و فناوری وارد بخشهای مختلف عملیات بانکی شد.
این روند تنها به پردازش داخلی اطلاعات محدود نماند. در سال ۱۳۴۸ خدمت «تلچک» معرفی شد و یک سال بعد، در سال ۱۳۴۹، چک مسافرتی به خدمات بانک اضافه شد. این تحولات نشاندهنده حرکت تدریجی بانکداری به سمت استفاده از ابزارهای جدید برای ارائه خدمات به مشتریان بود.
از انقلاب تا جنگ؛ تغییر هویت و تداوم خدمات
پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ساختار نظام بانکی کشور دستخوش تغییر شد. در سال ۱۳۵۷، نشان بانک ملی تغییر کرد و هویت بصری بانک متناسب با شرایط جدید بازتعریف شد.
در سال ۱۳۵۸ نیز قانون ملی شدن بانکها تصویب شد و ساختار مالکیت و مدیریت شبکه بانکی کشور بازآرایی شد. بانک ملی از پیش یک بانک دولتی بود و در ساختار جدید شبکه بانکی دولتی به فعالیت خود ادامه داد.
با آغاز جنگ تحمیلی، فعالیت شبکه بانکی با شرایط جدیدی مواجه شد. در سال ۱۳۵۹، بانک ملی در مناطق جنگی شعب موقت ایجاد کرد تا خدمات بانکی، انتقال پول و جابهجایی اسناد در مناطق آسیبدیده متوقف نشود.
در این دوره، نقش شبکه بانکی تنها به فعالیتهای روزمره محدود نبود و حفظ جریان مالی و تأمین نیازهای اقتصادی مردم در مناطق درگیر جنگ نیز اهمیت پیدا کرد.
در سال ۱۳۶۵ نیز قلکهای معروف صندوق پسانداز بانک ملی بار دیگر معرفی شدند؛ اقدامی که ارتباط بانک با فرهنگ پسانداز و زندگی روزمره مردم را پررنگتر کرد.
ورود کارت بانکی و بانکداری یکپارچه
پس از پایان جنگ، روند توسعه فناوری بانکی وارد مرحله تازهای شد. در ابتدای دهه ۱۳۷۰، تجربههای نخست بانک ملی در زمینه کارت بانکی و ارتباط با فروشگاهها آغاز شد و خدمات بانکی به تدریج از شعبه و اسناد کاغذی فاصله گرفت.
در سال ۱۳۷۵، راهاندازی سیستم یکپارچه بانک ملی با عنوان «سیبا» نقطه عطف مهمی در مسیر آنلاینشدن عملیات بانکی بود. با توسعه این سیستم، شعب بانک به تدریج به یک شبکه یکپارچه متصل شدند و امکان انجام و پردازش سریعتر عملیات بانکی فراهم شد.
این تحول را میتوان یکی از پایههای حرکت بانک ملی از بانکداری سنتی به سمت بانکداری الکترونیک دانست.
بانک ملی؛ پیشگام در حوادث و تحولات اجتماعی
نقش بانک ملی در برخی رویدادهای اجتماعی نیز ادامه پیدا کرد. پس از زلزله بم در سال ۱۳۸۲، بانک ملی با راهاندازی شعبه موقت در منطقه، تلاش کرد خدمات بانکی را در فاصله کوتاهی پس از حادثه در اختیار مردم قرار دهد.
این تجربه نشان داد که شبکه شعب بانکی علاوه بر کارکرد اقتصادی، در شرایط بحران نیز میتواند بخشی از زیرساخت خدمات عمومی باشد.
در سالهای بعد، میراث تاریخی بانک نیز مورد توجه قرار گرفت. در سال ۱۳۹۵ ساختمان صندوق پسانداز بانک ملی برای نگهداری و نمایش میراث بانک تجهیز شد و موزه بانک ملی در سال ۱۳۹۶ به شکل رسمی افتتاح شد. به این ترتیب، بخشی از تاریخ بانک از اسناد و ساختمانهای پراکنده به یک مجموعه متمرکز برای روایت تاریخ بانکداری ایران تبدیل شد.
گسترش بانکداری الکترونیک و دیجیتال
از اواخر دهه ۱۳۸۰ و بهویژه در دهه ۱۳۹۰، بانکداری الکترونیک در ایران گسترش بیشتری پیدا کرد و بانک ملی نیز توسعه خدمات غیرحضوری را دنبال کرد.
این روند در سال ۱۳۹۹ شتاب بیشتری گرفت و سهم تراکنشهای غیرحضوری به سطح بسیار بالایی رسید. در این مرحله، موضوع تنها الکترونیکیکردن خدمات سنتی نبود و موضوعاتی مانند احراز هویت غیرحضوری، افتتاح حساب آنلاین، اعتبارسنجی، استفاده از داده و توسعه اپلیکیشنهای جامع بانکی اهمیت بیشتری پیدا کرد.
در واقع، مسیر تحول بانک ملی در این دوره از بانکداری شعبهمحور به سمت بانکداری الکترونیک و سپس بانکداری دیجیتال و دادهمحور حرکت کرد؛ مسیری که در آن مشتری برای دریافت بخش قابل توجهی از خدمات دیگر الزاماً نیازمند مراجعه به شعبه نیست.
بانک ملی و تحولات جدید نظام بانکی
در سال ۱۴۰۴، بانک ملی در فرایند گزیر بانک آینده به عنوان بانک عامل مسئول تداوم بخش مهمی از عملیات بانکی شد. این موضوع یکی از نمونههای جدید نقش بانک ملی در ساختار شبکه بانکی کشور بود.
در سال ۱۴۰۵ و همزمان با نودوهشتمین سال فعالیت بانک، موضوع تابآوری و تحول دیجیتال بیش از گذشته مورد توجه قرار گرفت. در این دوره، استفاده همزمان از تجربه نسلهای گذشته و توان نسل جدید، سرمایه انسانی، تحول دیجیتال و کسبوکار بانک به عنوان محورهای مهم تحول مطرح شد.
همچنین در اردیبهشت ۱۴۰۵، محسن سیفی کفشگری به مدیریت بانک ملی ایران رسید و اصلاح ساختار، توسعه فناوری و افزایش رضایت مشتری از محورهای اعلامشده برای دوره جدید مدیریت بانک عنوان شد.
در آستانه صدسالگی
بانک ملی ایران اکنون در فاصله دو سال تا صدمین سال تأسیس خود قرار دارد. بانکی که ایده شکلگیری آن به سال ۱۲۵۸ بازمیگردد و در سال ۱۳۰۷ رسماً فعالیت خود را آغاز کرد، در طول نزدیک به یک قرن فعالیت، همزمان با تغییرات اقتصادی، پولی، اجتماعی و فناوری کشور، خود نیز چندین مرحله تحول را پشت سر گذاشته است.
مسیر بانک از یک مطالبه برای ایجاد نهاد مالی ایرانی در دوره قاجار، به انتشار اسکناس و ایفای نقش پولی، توسعه شبکه شعب، توجه به شاخصهای اقتصادی، گسترش معماری و خدمات بانکی، ورود به مکانوگرافی و رایانش، توسعه کارت و بانکداری یکپارچه و در نهایت حرکت به سمت بانکداری دیجیتال رسیده است.
اکنون بانک ملی ایران در سال ۱۴۰۵ نودوهشتمین سال فعالیت خود را پشت سر گذاشته و در سال ۱۴۰۷ به صدمین سال تأسیس خواهد رسید. در این مسیر، ثبت و روایت تاریخ بانک و آمادهسازی برای ورود به قرن دوم فعالیت نیز مورد توجه قرار گرفته است.
به این ترتیب، تاریخ بانک ملی ایران تنها تاریخ یک بانک نیست؛ بلکه بخشی از تاریخ تحول نظام پولی، بانکی و اقتصادی ایران است؛ نهادی که از مطالبه استقلال مالی در دوره مشروطه آغاز کرد، در شکلگیری نظام بانکی نوین کشور نقش داشت، تحولات فناوری بانکداری را از مکانوگرافی و رایانش تا خدمات دیجیتال تجربه کرد و اکنون در آستانه صدسالگی، خود را برای ورود به مرحله تازهای از فعالیت آماده میکند.